सामान्य परिचय
Cooperative Officer
Badri Prasad Tiwari
१.ऐतिहासिक पृष्ठभूमी
सहकारीताको इतिहास नेपाली समाजमा धेरै पहिले देखि कायम भएको देखिन्छ । ढिकुटी, पर्म तथा गुठीको रुपमा संचालित पूर्व सहकारीका स्वरुपहरु तत्कालिन अवस्थामा नेपाली समाजमा प्रचलित थिए । यिनै पूर्व सहकारीहरुलाई संस्थागत स्वरुप दिदै सहकारी प्रणालीलाई आर्थिक तथा सामाजिक विकासको आधारको रुपमा विकास गर्ने र ग्रामिण विकासको उपयुक्त र प्रभावकारी माध्यमको रुपमा सहकारी प्रणालीलाई उपयोग गर्ने अन्तर्राष्ट्रय प्रयासलाई नेपालमा समेत आत्मसात गर्ने क्रममा वि.सं. २०१० सालमा तत्कालिन योजना, विकास तथा कृषि मन्त्रालय अर्न्तगत सहकारी विभागको स्थापना भयो ।
सहकारी विभागको स्थापना पछि तत्कालिन श्री ५ को सरकारले सहकारी संघ÷संस्थाहरुको स्थापना र संचालन सम्वन्धी कार्य गर्न वि.सं. २०१३ मा कार्यकारी आदेश जारी गर्यो । उक्त आदेशले दिएको अधिकार अर्न्तगत रहि चितवनको वखानपुरमा वि.सं. २०१३ चैत्र २० गते नेपालमा पहिलो पटक पाँचवटा सहकारी संस्थाको स्थापना भयो । उक्त निर्देशिका पछि जारी भएका सहकारी संघ÷संस्था ऐन २०१६ तथा नियमावली २०१८ तथा साझा संस्था ऐन २०४१ बमोजिम सहकारी विभागले सहकारी संघ÷संस्थाहरुको दर्ता, नियमन तथा पवर्द्धन लगायतका कार्यहरु गर्दै आएको थियो । सोही सहकारी विभाग अन्तर्गत डिभिजन सहकारी कार्यालय ललितपुरको स्थापना २०६१ सालमा भएको हो ।
२. परिचय
नेपाल सरकारले देश विकासको प्रयासलाई अगाडी वढाउन स्थानीय स्तरमा नै स्वावलम्वनको भावना जागृत गराँउदै आर्थिक विकासको लागि जनसहभागिता परिचालन गर्ने आधारको रुपमा सहकारी संस्थाहरुको स्थापना, संचालन र नियमन लगायतका कार्यमा प्रत्यक्ष रुपमा नेपाल सरकारको आधिकारिक निकायको रुपमा सहकारी विभाग संलग्न रहेको थियो । वि.सं. २०४६ सालमा प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना पश्चात सहकारी संघ÷संस्थाहरुलाई पनि जनता कै क्रियाशील सक्रियतामा नयाँ सोच र मान्यता अनुसार अगाडी वढाउनु पर्ने आवश्यकता महसुस भई सहकारी ऐन २०४८ तर्जुमा भई लागु गरियो ।
सहकारी ऐन २०४८ जारी भएपछि नेपालमा सहकारी मूल्य, मान्यता, भावना तथा सिद्धान्त अनुसार सहकारी संस्थाहरुको स्थापना र संचालन हुने कानूनी आधार निर्माण भयो । खुल्ला र प्रजातान्त्रिक वातावरणमा स्थानीय स्तरमा उत्पादन, उद्यमशिलता र नेतृत्व विकास गरी सदस्यहरुको आर्थिक, सामाजिक तथा सास्कृतिक विकासका लागि सहकारी संघ÷संस्थाहरुको पवर्द्धन, नियमन र विकास गर्ने कार्यमा नेपाल सरकारको आधिकारिक निकायको रुपमा कृषि तथा सहकारी मन्त्रालय सहकारी विभाग अर्न्तगत यो कार्यालय क्रियाशील रहेको छ ।
-
देशमा छरिएर रहेका स–साना पूँजी तथा सीपलाई एकत्रित गरी सहकारीताको माध्यमवाट आफ्नो आवश्यकता आफै पूरा गर्ने प्रकारका स्थानीय आर्थिक क्रियाकलाप वृद्धि गर्न सहकारी मूल्य, मान्यता र सिद्धान्त अनुरुप सहकारी संघ÷संस्थाहरुको स्थापना हुने वातावरण तयार गर्ने,
-
सीमान्त वर्गको वाहुल्यता रहेको दर्गम क्षेत्रसम्म आर्थिक, सामाजिक तथा साँस्कृतिक विकासको आधारको रुपमा सहकारी प्रणालीलाई पवर्द्धन गर्ने,
-
सहकारी प्रणालीलाई स्थानीय स्तरमा कृषि तथा गैह्र कृषिजन्य वस्तु तथा सेवाहरुको व्यावसायिकरण गर्ने माध्यमको रुपमा विकास गर्ने,
-
सहकारी अभियानलाई विधिसम्मत र सिद्धान्तनिष्ठ ढंगवाट संचालन गर्न सम्वन्धित पक्षलाई अभ्रिपेरित गर्ने,
-
गरीवी निवारणको राष्टीय लक्ष्य प्राप्तिका लागि प्रभावकारी संस्थागत संयन्त्रको रुपमा सहकारी संघ÷संस्थाहरुलाई परिचालन गर्ने ।